| DIWAN 2 |

Sabina Babajić

O zavičajnim bibliotečkim fondovima

(kratak osvrt na rad Zavičajne zbirke Narodne i univerzitetske biblioteke Tuzla)

Javna biblioteka Gradačac i Narodna i univerzitetska biblioteka Tuzla svojim zajedničkim nastupom, u povodu obilježavanja "Gradačačkih književnih susreta", predstavile su se  izložbom knjiga o zavičaju. Animiranje biblioteka na ovakvim i sličnim susretima višestruko je značajno, a često je i  pozitivan poticaj za dodatno razmišljanje o postojanju i ulozi zavičajnih zbirki, pa i  biblioteka, uopšte, na našim prostorima, budući da: "... nikada neće prestati interes za svestrano izučavanje i poznavanje zavičaja, a svestrana znanja o odredjenom  kraju (zavičajnom prostoru - op.a.) na jednom mjestu ne pruža ni jedna nauka, nego čitav sistem nauka povezanih u okvir mjesta, grada, regije. Poznavanje zavičaja univerzalna je kulturna pojava i po karakteru naučnog  znanja i po dokumentima koje sakuplja i dostavlja korisnicima. Interdisciplinarni karakter proučavanja okoline dovodi do potrebe sakupljanja cjelokupne literature na jednom mjestu u centralnoj naučnoj biblioteci…"[1]

 

Koncepcija ovakvih i sličnih kulturnih događanja  istovjetna je osnovnim kriterijima na kojima počivaju i funkcionišu, upravo, zavičajni fondovi - baštinici  kulturnog i historijskog naslijeđa. Zajednički nastup pomenutih biblioteka značio je i doprinos uspostavljanju, nama zajedničkog cilja, bibliotečko-informacionog sistema, čiji smo integralni dio. Konačno, to je i pozitivan doprinos valorizaciji  zavičajnih zbirki, kao bogatih izvora informacija koje i kod nas počinju da se izučavaju prema važnosti koje im  pripada. "U  zemljama s razvijenim bibliotekarstvom svaka veća biblioteka u mreži javnog bibliotekarstva ima zavičajnu zbirku s jakom tradicijom. Među bibliotečkim zbirkama ona jedina postavlja sebi  za cilj da sakupi sveukupnu građu  koju zavičajna zbirka mora obuhvatiti.Upravo ta kompletnost njene građe razlog je visoke vrijednosti zbirke za znanstveni  rad, za stručnjake raznih područja, za obrazovne  ustanove pa i za šire građanstvo."[2]

Šta su zavičajne zbirke?

Esencijalno pitanje na kome počiva zavičajna zbirka je definisanje pojma zavičaj u određenom društvenom kontinuitetu. "Zavičaj je uporište koje daje i uzima, nudi i zahteva. Nudi osećanje pripadnosti jednom užem svetu , koje obezbjeđuje stabilnost pripadanja."  Analogno tome, "zavičajni fond je jedan od mostova koji vezuje mesto našeg porekla sa mestom našeg sveukupnog življenja."[3]

Zavičajni fond je spona koja mora da obezbijedi budućnost pisanja. Stoga smo dužni da ga njegujemo i razvijamo da ne bi zamjerke iz budućnosti pale i na nas, kao što mi ponekad prethodnicima zamjeramo što su zanemarili da sačuvaju dokumentacionu građu - svjedočanstva bez kojih je nemoguće pisati historiju, baviti se naučnim radom.

Zavičajni fond po svojoj formi i sadržaju je veoma raznovrstan, predstavlja građu za historiju razvoja materijalne i duhovne kulture područja na kome biblioteka djeluje. "Sadržajno su okviri vrlo široki - obuhvaćaju cio život jednog lokaliteta; njegovu povijest, topografiju, prirodu, socijalno stanje, ekonomsku i političku strukturu, umjetničko stvaralaštvo, znamenite građane, tradiciju, običaje i mnoge druge oblike njegovog života, ukratko svu složenost njegove sredine."[4]

Zavičajne zbirke nisu ustaljena tradicija bosanskohercegovačkog bibliotekarstva. Gotovo sve bosanskohercegovačke javne biblioteke sakupljaju zavičajnu građu, brinu o lokalnoj štampi, publikacijama objavljenim na području na kome biblioteke djeluje kao i publikacijama autora, zavičajnih stvaralaca, itd. Međutim, mali broj je onih biblioteka koje u svom sastavu posjeduju i zavičajne zbirke - informacione centre čije osnivanje i funkcionisanje određuju ranije utvrđeni kriteriji.

Zavičajna zbirka je dio nacionalnog bibliotečkog fonda, te njeno formiranje jedan je od osnovnih  zadataka i obaveza javnih biblioteka regulisan i sankcionisan Zakonom o bibliotečkoj djelatnosti, koji glasi: "Radi obrazovanja zavičajne zbirke, javna biblioteka dužna je da prikupi i čuva po jedan primjerak  štampanog materijala koji je objavljen na području na kojem biblioteka djeluje. Javna biblioteka dužna je da prikupi i čuva u zavičajnoj zbirci i štampani materijal koji  je objavljen van područja, na kojem biblioteka  djeluje ako se odnosi na to područje, kao i djela autora  koji su porijeklom sa tog područja. Javna biblioteka ne može otuđiti obavezni primjerak štampanog materijala, kao ni primjerak iz zavičajne zbirke."[5]

 

Sretna okolnost za formiranje zavičajnih zbirki je knjiga, obavezni primjerak iz izdavačke produkcije Bosne i Hercegovine. To je bila dobra osnova za formiranje knjižnog fonda lokalnih i regionalnih zavičajnih zbirki, među kojima je i Zavičajna zbirka Narodne i univerzitetske biblioteke Tuzla, koja djeluje dvadesetak godina. Nešto povoljniji uslovi za njeno djelovanje postoje od sredine 80-ih godina, kada se organizovanije pristupilo sakupljanju, obradi i zaštiti knjižne građe. Nažalost, iz današnje vizure možemo konstatovati da su  mnogi štampani dokumenti i zapisi, nastali na prostoru tuzlanske regije,  izgubljeni bez traga, a da nikada nisu ni bili dio zavičajnog fonda Narodne i univerzitetske biblioteke Tuzla. Stoga je neophodno razmišljati o savremenoj i tekućoj građi iz činjenice da je ista ili slična sudbina ne zadesi. Već stvoreni fond od oko 10000 svezaka knjiga, časopisa, novina, i drugog bibliotečkog materijala danas autentično prezentira publicistički život Tuzle i njene okoline.

Neprilike komunikativne i finansijske, kakve su danas,  nisu nam omogućile razmjenu iskustvenih dostignuća u radu zavičajnih zbirki sa drugih prostora, ali s obzirom na značaj ove zbirke i ozbiljnost građe koja ulazi u njen sastav, te problema sa kojima se suočava, dobro će poslužiti zapažanja o radu Zavičajne zbirke u Narodnoj i univerzitetskoj biblioteci Tuzla. Cjelokupan proces rada od određivanja administrativnih granica (TK), prikupljanja građe i njenog daljnjeg tretmana nije ograničen strogim propisima.

Dosadašnja praksa u radu Zavičajne zbirke NUB Tuzla je da se prikupljanje građe vrši po najšire shvaćenim kriterijima o formiranju zavičajnih fondova, a oni su sljedeći:

1.      Građa koja je objavljena na teritoriji zavičaja;

2.      Građa štampana na teritoriji zavičaja (do 1945);

3.      Građa čiji su autori vezani za zavičaj (rođeni, živjeli, žive);

4.      Građa koja je po sadržaju zavičajnog karaktera:

a)      publikacije koje su isključivo vezane za zavičaj;

b)      publikacije čiji se pojedini članci ili prikazi odnose na zavičaj.

 

Po svojoj formi i sadržaju u sastav fonda Zavičajne zbirke ulaze slijedeće publikacije:

1.      Omeđene publikacije;

2.      Serijske publikacije:

a)      čiji se sadržaj uglavnom odnosi na zavičaj (lokalni listovi, preduzetni listovi, službeni glasnici,školski listovi, časopisi);

b)      časopisi i listovi koji izlaze bilo gdje, a sadrže članke o zavičaju ili su njihovi autori vezani za zavičaj;

3.      Polupublikacije (disertacije, magistarski radovi, materijali sa savjetovanja, simpozija, kongresa, statuti, samoupravni, sporazumi, katalozi);

4.      Ostala građa (karte, reprodukcije, zvučna građa, fotografije, plakati).

 

Zavičajni fond za određeni kraj ima iste zadatke kao i nacionalni fond, što je bitna pretpostavka za jasno definisanje nabavne politike publikacija. Veoma je važno da se realizacija nabavke sprovodi u okvirima ranije utvrđenih administrativnih granica, odnosno da se ona prilagođava eventualnim pomjeranjima granica, stoga je neophodno poznavanje zavičaja, što podrazumjeva animiranje spoljnih saradnika, kao i saradnju sa srodnim institucijama. Zavičajni fond nije u široj upotrebi ali je dostupan posebnim korisnicima, danas više nego ranije.

U popunjavanju Zavičajnog fonda postoje dva toka: tekući i retrospektivni. Tekuća nabavka odvija se putem lokalnog obaveznog primjerka, ukoliko lokalnog obaveznog primjerka nema glavne izvore obogaćivanja, odnosno formiranja zavičajnih fondova predstavljaju kupovina, poklon i razmjena. Kako je obavezni primjerak značajan ne samo kao dio fonda koji se koristi, nego i kao informacija za izradu zavičajne bibliografije, neophodno je da konačno zaživi zakonom regulisano pravo biblioteka na lokalni obavezni primjerak. Dakle, tekuća nabavka  podrazumjeva:

a)      obavezni primjerak lokalne izdavačke produkcije;

a)      izdvajanje iz obaveznog primjerka bosanskohercegovačke izdavačke produkcije;

b)      kupovinu;

c)      poklon.

 

Retrospektivna nabavka bibliotečkog materijala za zavičajni fond je trajan i dugoročan zadatak.Realizacija retrospektivne nabavke ostvaruje se planskim pripremama i proučavanjem prošlosti zavičaja, korišćenjem bibliografija, knjižarskih kataloga, enciklopedija, saradnjom sa muzejom, arhivom, te istoričarima zavičaja, itd. Retrospektivna nabavka podrazumijeva:

a)      izdvajanje publikacija zavičajnog karaktera iz fonda Biblioteke (u toku preinventure);

b)     preuzimanje publikacija ili informacija o građi zavičajnog karaktera iz drugih institucija kulture, odnosno privatnih biblioteka pojedinaca;

c)      poklon;

d)     kupovinu;

e)      razmjenu.

 

Zavičajni fond po pravilu je i naučni fond.On je i privilegovaniji fond u smislu zaštite, obogaćivanja i obrade. Najsigurniji način zaštite je taj što on ostaje u okviru biblioteke, odnosno koristi se u čitaonici. Da bi se obezbijedilo njegovo šire korišćenje, značajna su informativna pomagala: katalozi, zavičajne bibliografije, registri i kartoteke.

Katalozi su osnovno sredstvo informacije o sadržaju bibliotečkog fonda, kao i važno sredstvo propagande. Da bi se što kvalitetnije zadovoljile potrebe korisnika, neophodna je izrada dva kataloga: autorsko-imenskog i jednog od stvarnih kataloga, predmetnog ili stručnog.

Zavičajna bibliografija obuhvata izdavačku produkciju lokaliteta na kome ona djeluje, odnosno literaturu o njemu."Zavičajna bibliografija je višestruko značajna. Prvo, kao priručnik za zavičajnu kulturu, političku, privrednu i drugu istoriju, i drugo, zavisno od područja, i kao priručnik za nacionalnu bibliografiju i istoriju. Ona je kao specijalna bibliografija u malome i 'nacionalna'. Ova bibliografija ima uticaja i u propagiranju domaće literature radi upoznavanja istorije određenog kraja."[6]

Ona je značajan instrument u propagiranju podataka o zavičaju. Putokaz je za formiranje i popunjavanje fonda.

 

U nastojanju da se cjelokupna građa Zavičajne zbirke učini dostupnom što većem broju korisnika nastojimo modernizovati rad Zavičajne zbirke. Naime, u toku je unošenje u kompjuter podataka o pojedinim poslovima i aktivnostima, s ciljem da se stvori informativna baza o zavičaju, koja će biti efikasno pretraživa za potrebe korisnika.

 

Ovo su skromna iskustva Narodne i univerzitetske biblioteke Tuzla sa Zavičajnom zbirkom. Briga o zavičajnoj građi i naš angažman na njenoj valorizaciji, naš je dug prema dugogodišnjoj bibliotečkoj tradiciji ovih prostora i to je, zasigurno, jasniji pogled u budućnost.

[predhodna stranica][sadržaj][sljedeća stranica]